در اين موارد افشاي راز آزاد است

هر انساني در زندگي خويش، خواه ناخواه اسراري دارد كه بايستي در نگه داري آن كوشا باشد. برخي از اين اسرار مربوط به خودش و برخي مربوط به خانواده يا جامعه اوست. لزوم مكتوم ماندن اين اسرار به جهت حساسيت و امكان فراوان سوء استفاده طماعان و دشمنان از آنها در راستاي منافع خود و به ضرر فرد صاحب سر مي باشد. بدين جهت مقوله رازداري فضيلتي اخلاقي به شمار مي آيد

حفظ اسرار را بايد از خدا آموخت. خداوند بيش و پيش از هر كس، از اعمال و عيوب و گناهان بندگانش باخبر است، اما ... بردباري و پرده پوشي و رازداري او بيش از همه است. اگر خداوند، كارهاي پشت پرده و پنهاني بندگانش را افشا كند، آيا كسي با كسي دوست مي شود؟ اگر خداوند، «آن كارهاي ديگر» مردم را رو كند، براي چه كسي آبرو و حيثيتي باقي مي ماند؟

بهترين رازدار
انسان اسرار خويش را بهتر از هر کس ديگري مي تواند حفظ کند. بسيارند کساني که بر زيان خود مي کوشند. بنابراين، آدمي بايد مراقبت کند در اينکه چه مي گويد و با که مي گويد. آيا هر کسي شايستگي شنيدن همه گفته هاي او را دارد يا خيرممکن است کسي رازي را بشنود، آن گاه نه از سر دشمني، بلکه به خاطر نداشتن ظرفيت دروني و آمادگي روحي بر پذيرش آن سخن، ناخودآگاه به افشاي آن بپردازد.

چنين نيست که انسان راز خويش را با هيچ کس نگويد، بلکه گفتن راز و با محرم اسرار درددل کردن، روح و جان را سبک مي کند و آدمي با پشتيباني ديگران دلگرم و آرام مي شود که البته در اين ميان، بهترين رازدار بندگان، خالق ستار است.

موارد مجاز در افشاي راز
افشاي راز ديگران در پاره‏اي از موارد مجاز شمرده شده است‏كه برخي از آنها را در زير مي‏خوانيم:

الف - دادخواهي:

فردي كه از ناحيه ديگري مورد ستم قرار گرفته، براي‏دادخواهي ناگزير است آن ظلم را به مراكز صلاحيتدار و يا مسئول‏بالاتر گزارش دهد تا به موضوع رسيدگي و از تضييع حقش‏جلوگيري به عمل آيد.

قرآن مجيد درباره حق دادخواهي مظلوم از ظالم مي‏فرمايد:«لاَ يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ اِلاَّ مَنْ ظُلِمَ وَ كَانَ اللَّهُ‏ سَميِعاً عَليِماً»(1) خداوند دوست ندارد كسي با سخنان خود، بديها (ي‏ديگران) را اظهار كند، مگر آن كسي كه مورد ستم واقع‏شده باشد. خداوند، شنوا و داناست.

در مواردي كه فاش كردن راز، حدّ و تعزيري را ثابت كند،رازداري لازم نيست، البته تعداد افرادي كه براي اثبات حدّ يا تعزير لازم است بايد تكميل شود؛ مثل شهادت چهار مرد عادل نسبت به ‏زاني كه مي‏توانند عمل او را به قاضي بگويند

رسول گرامي اسلام (صلي الله عليه و آله) فرمود: «لِصَاحِبِ الْحَقِّ مَقَالٌ»(2) براي صاحب حق، جاي سخن گفتن است [و مي‏تواند عليه‏متجاوز حرف بزند.]

ب - استعانت بر نهي از منكر:

در مواردي كه انسان از منكري مطلع شود و بداند كه اگر اقدامي‏نكند، اين گناه شيوع پيدا كرده، زيان ناشي از آن به عموم مردم‏ برمي‏گردد و خود نيز به تنهايي نتواند جلوي آن را بگيرد و ناگزير باشد از مردم كمك بخواهد، بايد چنين كند و با استمداد از ديگران ‏مجرم را از كردار زشتش بازدارد، گرچه مردم از راز او باخبر شوند.

ج - پيشگيري از خطر:

هر چند فاش كردن راز كسي ممكن است باعث ضرر و زيان ‏وي شود، ولي در جايي كه پاي ضرر و خطر بيشتري در ميان باشد، سكوت كردن جايز نيست و براي جلوگيري از خطر مي‏توان‏ افشاگري كرد و پرده از اسرار برخي برداشت؛ مثل جايي كه ضرر و خطري متوجه دين يا نظام شود و لازمه پيشگيري آن خطر، فاش‏كردن رازهاي فرد و يا افرادي باشد، چون حفظ نظام مهمتر است و فاش كردن رازها مجاز مي‏شود.

رسول گرامي اسلام (صلي الله عليه و آله) فرمود: «اِذَا رَأَيْتُمْ أَهْلَ الرَّيْبِ وَالبِدَعِ مِنْ بَعْدِي فَأَظْهِرُوا البَرَاَءَةَ مِنْهُمْ وَ اَكْثِرُوا مِنْ سَبِّهِمْ وَالْقَوْلَ فِيهِمْ وَالوَقِيعَةَ وَ بَاهِتُوهُمْ‏ كَيْلاَ يَطْمَعُوا فِي الْفَسَادِ فِي الاِسْلاَمِ وَ يَحْذَرُهُمُ النَّاسُ وَ لاَيَتَعَلَّمُوا مِنْ بِدَعِهِمْ يَكْتُبِ اللَّهُ لَكُمْ بِذَلِكَ الْحَسَنَاتِ وَ يَرْفَعْ ‏لَكُمْ بِهِ الدَّرَجَاتِ فِي الْآخِرَةِ.»(3) هرگاه پس از من شبهه افكنان و بدعتگذاران را ديديد، آشكارا از آنان، دوري جوييد، زياد از آنان بدگويي كنيد و به آنان بتازيد و به مردم معرفي شان کنيد تا مردم در موردشان دچار بهت شوند، تا از تبهكاري در اسلام‏ منصرف شوند و مردم از آنان حذر كنند و بدعت‏هايشان را ياد نگيرند. [آنگاه‏] خداوند در ازاي اين كار به شما پاداش‏مي‏دهد و مقامتان را در آخرت بالا مي‏برد.

د - در مقام استشاره:

فردي كه براي خدمت در نهاد و يا ارگاني داوطلب شده است و در زمان گزينش وي از ديگري سوالاتي درباره وي به‏عمل مي‏آيد و او مي‏داند كه وجود اين شخص در آن نهاد يا ارگان به زيان و ضرر نظام مي‏باشد، مي‏تواند رازهاي وي را - كه مربوط به موضوع است - فاش سازد؛ چنان‏كه تحقيق و بررسي ارگان‏ها و نهادهاي‏انقلابي در اين زمينه تا تحصيل اطمينان به صلاحيت شخص براي‏خدمت، اشكالي ندارد.(4)

رسول گرامي اسلام (صلي الله عليه و آله) مي‏فرمايد: «اَتَرْغَبُونَ عَنْ ذِكْرِ الْفَاجِرِ حَتَّي لاَ يَعْرِفَهُ النَّاسُ، اُذْكُرْهُ بِمَا فِيهِ‏يَحْذَرْهُ النَّاسُ»(5) آيا از گفتن آنچه درباره فاجر مي‏دانيد، خودداري مي‏كنيد تا مردم او را نشناسند؟ عيوب وي را براي مردم بازگو كنيد تا از او كناره‏گيري كنند و برحذر باشند. چنين كاري در مورد افرادي كه نامزد پست‏هاي كليدي مثل‏رياست جمهوري، وزارت، نمايندگي و... مي‏شوند، به حد ضرورت مي‏رسد و افشا نكردن نقاط ضعف آنان، خيانت به نظام و امت است. از اين رو، لازم است مراتب امر به مس?ولان مربوط گزارش داده شود.

هر چند فاش كردن راز كسي ممكن است باعث ضرر و زيان‏وي شود، ولي در جايي كه پاي ضرر و خطر بيشتري در ميان باشد،سكوت كردن جايز نيست و براي جلوگيري از خطر مي‏توان‏افشاگري كرد و پرده از اسرار برخي برداشت؛ مثل جايي كه ضرر وخطري متوجه دين يا نظام شود و لازمه پيشگيري آن خطر، فاش‏كردن رازهاي فرد و يا افرادي باشد، چون حفظ نظام مهمتر است و فاش كردن رازها مجاز مي‏شود

هـ - اثبات حدّ و تعزير:

در مواردي كه فاش كردن راز، حدّ و تعزيري را ثابت كند، رازداري لازم نيست، البته تعداد افرادي كه براي اثبات حدّ يا تعزير لازم است بايد تكميل شود؛ مثل شهادت چهار مرد عادل نسبت به ‏زاني كه مي‏توانند عمل او را به قاضي بگويند.

و - در مقام تجاهر به فسق:

كسي كه به ‏طور علني گناه مي‏كند، حرمت خود را از بين مي‏برد،دربين مردم احترامي نداشته و بدگويي از وي غيبت تلقي نمي‏شود و افشاي رازهايش جايز است. رسول خدا (صلي الله عليه و آله) فرمود: «ثَلاَثَةٌ لَيْسَ لَهُمْ حُرْمَةٌ: صَاحِبُ هَويً مُبْتَدِعٍ. وَالْاِمَامُ الْجَائِرُوَالْفَاسِقُ الْمُعْلِنُ بِفِسْقِهِ»(6) براي سه كس حرمتي در نگاه داشتن رازشان نيست: شخص بدعت گذار و هواپرست، پيشواي ظالم و فاسقي كه فسقش را آشكار مي كند.