صفر يا بيست؟ هيچكدام

صفر يا بيست؟ هيچكدام

معلوم نيست نظام نمره‌اي از يك تا 20 كي، چگونه، چرا و چطور و به وسيله چه كسي اختراع شد، اما نيت و هدف هرچه بود متاسفانه نتيجه به ابزاري براي غربال كردن دانش‌آموزان، تشويق و تحسين بيستي‌ها و قبول شكست و تحقير براي اكثريت منجر شده است. پس اين پرسش مطرح است كه آيا واقعا يك عدد روي ورقه مي‌تواند فرآيندي درازمدت را اندازه‌گيري كند و آيا همان يك عدد به روشني و شفافيت به ما مي‌گويد كه يادگيرنده در كجاي كار است؟

از ويژگي‌هاي مهم انسان، قدرت انديشه او و از عالي‌ترين جلوه‌هاي انديشه انساني، تفكر خلاق است، قدرتي كه تاكنون با آن تصميم گرفته و توانسته است مشكلات را حل كند و به رشد و تعالي نايل شود.

بديهي است براي بروز خلاقيت بايد عناصر و عوامل گوناگون كنار هم قرار گيرند تا اين مساله به شكل مطلوب تحقق يابد. از جمله اين عوامل و عناصر، ايجاد فضاي مناسب و چگونگي روش ياددهي و يادگيري است. تحقيقات نشان داده است دانش‌آموزاني كه در فضاي آزاد و به دور از استرس به يادگيري پرداخته‌اند، خلاق‌تر عمل كرده‌اند و بر عكس دانش‌آموزاني كه يادگيري به شكل سنتي را تجربه كرده‌اند، به دليل اين كه در فضايي پر از تنش - كه محصول شيوه‌هاي غلط ارزشيابي تحصيلي است - قرار داشته‌اند، انگيزه‌هاي خلاقيت را از دست داده‌اند. به همين سبب، نياز به تغيير در روش ياددهي و يادگيري و همچنين تغيير در چگونگي ارزشيابي از دانش‌آموزان به خصوص در مقطع ابتدايي – كه سال‌هاي آغاز شكل‌گيري و رشد خلاقيت در كودك است - احساس مي‌شود.
طرح ارزشيابي توصيفي و اجراي آن مي‌تواند دانش‌آموزان را براي يادگيري پايدارتر و خلاق‌تر راهنمايي كند.
معلوم نيست نظام نمره‌اي از يك تا 20 كي، چگونه، چرا و چطور و به وسيله چه كسي اختراع شد، اما نيت و هدف هرچه بود متاسفانه نتيجه به ابزاري براي غربال كردن دانش‌آموزان، تشويق و تحسين بيستي‌ها و قبول شكست و تحقير براي اكثريت منجر شده است. پس اين پرسش مطرح است كه آيا واقعا يك عدد روي ورقه مي‌تواند فرآيندي درازمدت را اندازه‌گيري كند و آيا همان يك عدد به روشني و شفافيت به ما مي‌گويد كه يادگيرنده در كجاي كار است؟
آيا زمان آن نرسيده تا اضطراب و دلهره را كه در اثر گذاري به وجود آمده است از ميان برد؟
 
تعريف ارزشيابي
فرآيند جمع‌آوري اطلاعات از آموخته‌هاي دانش‌آموزان و قضاوت درباره حدود آن آموخته‌هاست. به عبارت ديگر، معلم با تفسير اطلاعات تعيين مي‌كند كه دانش‌آموزان چه دانشي آموخته و چه توانايي‌هايي را كسب كرده‌اند.
پس ارزشيابي يعني پي بردن به ارزش‌هايي كه در فراگيران وجود دارد كه خلاصه مي‌شود در توانايي‌هاي دانش‌آموزان.
 
انواع ارزشيابي
امروزه در بسياري از كشورها، ارزشيابي مرسوم و سنتي منسوخ شده و جاي خود را به ارزشيابي‌هاي بسيار معتبر داده است كه از ميان آنها مي‌توان به ارزشيابي براساس مشاهده عملكرد دانش‌آموزان، گفتگو با او، تنظيم يك پرونده براي جمع‌آوري اطلاعات درباره دانش‌آموز (پوشه تحصيلي) و قضاوت‌هاي فردي اشاره كرد.
بر اين اساس است كه در يك زمان خاص يا در پايان يك دوره، تعيين كننده وضعيت دانش‌آموز نيست. اين رويكرد جديد به معلم فرصت كافي مي‌دهد تا درباره پيشرفت تحصيلي هر دانش‌آموز اطلاعاتي جمع‌آوري كند.
 
معايب ارزشيابي سنتي
كودكان ابتداي سال تحصيلي با خوشحالي و شادي به مدرسه مي‌آيند، اما پس از گذشت يك ماه احساس دلسردي و كاهش انگيزه به آنها دست مي‌دهد كه بازتاب نمره‌ها از تمام ابعاد به ميزان زيادي منفي و مخرب و يادگيري را تحت‌الشعاع قرار مي‌دهد. اضطراب حاصل از نمره، خدشه‌اي است كه در روابط بين معلم و دانش‌آموز و حتي روابط دانش‌آموزان با والدينشان وارد مي‌شود.
 
تغيير روش‌هاي ارزشيابي
بر سر راه تغيير روش‌هاي ارزشيابي مشكلاتي وجود دارد كه معلمان بايد با اين روش‌ها آشنا شوند. از طرف ديگر دانش‌آموزان و اوليا نيز ممكن است فقط به شيوه‌هاي خاصي از ارزشيابي عادت كرده باشند. تلاش‌هاي زيادي لازم است كه نشان دهد روش‌هاي جديد يادگيري مهارت‌هاي بالاتر تفكر را اندازه‌گيري مي‌كند.
 
ارزشيابي توصيفي چيست؟
ارزشيابي توصيفي الگويي جديد است كه مي‌كوشد زمينه‌اي را فراهم آورد تا دانش‌آموزان در كلاس درس با شادابي و نشاط بهتر، بيشتر و عميق‌تر مطالب درسي را ياد بگيرند. بنابراين به جاي توجه افراطي به آزمون‌هاي پاياني و نمره، روند ياددهي و يادگيري را در طول سال تحصيلي مورد توجه قرار مي‌دهد و در خصوص اين توجه، رشد عاطفي و اجتماعي و حتي جسماني دانش‌آموز را نيز در نظر مي‌گيرد. يكي از مواردي كه يادگيري را خدشه‌دار مي‌كند، اضطراب از امتحان و نمره ارزشيابي است، معلم با نمره‌هاي واحد تا 20 نمي تواند به احتياجات و توانمندي‌هاي متفاوت دانش‌آموزان پاسخ بدهد، پس مهمترين ارزشيابي، ارزشيابي توصيفي است.
اين نوع ارزشيابي 3 ويژگي دارد:
1. اميدبخشي
2. بيان واقعيت (نقاط قوت و ضعف)
3. پيشنهاد راه‌حل براي بهبود يادگيري
در اين نوع ارزشيابي، دست معلم باز است و مي‌تواند دانش‌آموزان را به اقتضاي توانايي‌هاي خاص خودش توصيف كند.
نمره دادن به طور غير مستقيم، كاستي‌هاي دانش‌آموزان را به رخ او مي‌كشاند، اما با اعلام نتيجه توصيفي نقاط قوت را مطرح مي‌كنيم. نقاط ضعف هم براي تصحيح كردن آن بيان مي‌شود نه براي رتبه‌بندي و رقابت.
 
محاسن ارزشيابي توصيفي
1. بستري براي پرورش رشد خلاقيت
2. دانش‌آموزان به طور فعال در فرآيند يادگيري شركت مي‌كنند.
3. هر وقت بدون اطلاع قبلي و پيش برنامه از دانش‌آموزان امتحان گرفته شود اصلا با اضطراب و اعتراض آنها مواجه نخواهيم شد.
4. عدم اضطراب از امتحان موجب شده است يادگيري اصل و مهم باشد.
5. شركت فعال در يادگيري موجب شده است احساس ارزشمندي در دانش‌آموزان رشد كند.
 
نقش ارزشيابي توصيفي در بروز رشد خلاقيت دانش‌آموزان
براي ايجاد خلاقيت، هوش، استعداد، مهارت و تلاش لازم است، اما كافي نيست. انگيزه دروني نيز بايد به آنها اضافه شود تا خلاقيت شكل بگيرد. ما بايد براي كودكان‌مان فرصت‌هايي به وجود بياوريم و مهارت‌هايي به آنها آموزش دهيم تا استعدادهايشان را گسترش دهند و اين محقق نخواهد شد مگر اين كه ميان مهارت‌ها و علايق آنها وجه مشتركي بيابيم و آنها را رشد دهيم.
در روش آموزش سنتي كه مبتني بر يادگيري مطالب بدون تفكر و توجه به معني آن است، دانش‌آموزان به گونه‌اي تربيت مي‌شوند كه بدون توجه به چگونگي ارتباط مطالب و بدون تفكر براي به دست آوردن نمره خوب، آنها را مي‌آموزند. اما اين نوع آموزش و يادگيري براي انجام يك كار خلاق واقعا بي‌فايده است.
در ارزشيابي توصيفي، يادگيري مهم و تفريح است. كودكان در كلاس تشويق مي‌شوند كه علايق، تجارب و ايده‌هاي خود را به كلاس بياورند و اجازه دارند درباره هدف‌هاي كار روزانه خود با معلمان بحث كنند. به آنان استقلال كاري داده مي‌شود تا تصميم بگيرند. آنها احساس آرامش مي‌كنند و تنش‌ها و فشارهاي كسب نمره را ندارند. در تحقيقي كه صورت پذيرفته نشان داده شده است كه محيط‌هاي خالي از استرس به خصوص استرس امتحان، شرايط مساعدتري براي بروز خلاقيت ايجاد مي‌كنند.
«آمابلي (1989) معتقد است معلمان با بيان آزاد احساس خود مانند عشق، شادي و كنجكاوي درباره امور مي‌توانند الگويي مناسب براي كودكان باشند. در كلاس‌هاي ارزشيابي توصيفي، معلمان به جاي من، ما مي گويند. آنها منبع اطلاعات و هدايت‌اند. در اين كلاس، هميشه همكاري بر رقابت ارجحيت دارد. زماني كه راه‌هاي مختلف انجام يك فعاليت را مورد توجه قرار مي‌دهند، اجازه مي‌دهند دانش‌آموزان با صداي بلند فكر كردن آنها را بشنوند و هدايت شوند. آنها نه تنها از ايجاد هرگونه زمينه رقابت در كلاس درس خودداري مي‌كنند، بلكه جوي در كلاس ايجاد مي‌كنند كه دانش‌آموزان در انجام وظايف به همديگر كمك كنند، در ايده‌ها با هم سهيم شوند و به نتيجه نهايي كار افتخار كنند و اين يعني خلاقيت. (آمابلي 1375)
 
كي و چگونه ارزشيابي كنيم؟
ارزشيابي بايد در شرايط واقعي آموزش و در حين انجام فعاليت‌هاي آموزشي صورت گيرد. آموزش و ارزشيابي در هم تنيده است. ارزشيابي هميشه در فرآيند تدريس صورت مي‌گيرد و بايد به تشويق دانش‌آموزان به آموختن و كشف نقاط ضعف تدريس منجر شود. در اينجاست كه ارزشيابي مستمر، جايگاه با ارزش خود را پيدا مي‌كند.
در خيلي از درس‌ها مبحثي به نام فعاليت در كتاب وجود دارد كه به تفهيم عميق مطلب كمك مي‌كند، ولي بيشتر معلمان آن را ناديده مي‌گيرند، چون قرار نيست از آنها امتحان گرفته شود. فعاليت‌ها بسيار ارزشمند هستند و مي‌توان به كمك آنها در همان لحظه، عملكرد دانش‌آموزان را ارزيابي و حتي مي‌توان ارزيابي را به انجام كارهاي گروهي نيز موكول كرد.
تحقيق كتابخانه‌اي، مصاحبه و گفتگو با افراد گوناگون، تهيه بريده جرايد، تهيه روزنامه ديواري، طراحي پوستر، نقاشي و ... شيوه‌هايي است كه مي‌توان در بخش تحقيقات دانش‌آموزي قرار داد.