آیا «تعداد انتشار مقالات» موجب پیشرفت كشور می‌شود؟

تاریخ : ۱۳۹۲/۱/۲۰ بازدید : ۷۸۸

موضوع پیشرفت علمی كشور بارها از سوی رهبر انقلاب مورد اشاره قرار گرفته و به زوایای مختلف این مسئله پرداخته شده است. بررسی محتوای نظرات ایشان در این موضوع نشان از منظومه‌ای فكری دارد كه باید به دقت به كلیه‌ی زوایا و ابعاد آن توجه شود. در غیر این صورت ممكن است شاهد برداشت‌های ناقصی در حوزه‌ی نظر و عمل باشیم.

خوشبختانه رشد علمی و فناوری كشور در سال‌های اخیر، امیدهای زیادی در ارتباط با توسعه‌ی آتی كشور ایجاد كرده است. اما شاخص‌های اندازه‌گیری و محاسبه‌ی رشد علمی و فناوری كشور كدامند و این شاخص‌ها با چه دقت و جامعیتی با ما سخن می‌گویند؟

هم اكنون مهم‌ترین شاخصی كه برای بیان رشد علمی و بعضاً رشد فناوری كشور به آن استناد می‌شود، تعداد مقالات علمی منتشر شده در مجلات علمی و پژوهشی است. اگرچه برخی معتقدند رشد چشمگیر مقالات منتشر شده از سوی محققان كشور در این مجلات، ناشی از عواملی نظیر افزایش قابل توجه دانشجویان تحصیلات تكمیلی در سال‌های اخیر و اجبار بخش قابل توجهی از ایشان برای چاپ مقالات، اصرار و اتقان آیین‌نامه‌ی ارتقای مرتبه‌ی اعضای هیأت علمی برای انتشار این‌گونه مقالات و سهولت انتشار مقالات در برخی رشته‌های فنی است، اما به هر صورت آمارهای موجود نشان از ظرفیت بالای استادان و دانشجویان و محققان ایرانی برای مشاركت در تولید و انتشار دانش است.

اما توجه به این نكته ضروری است كه «تعداد انتشار مقالات»، تنها یكی از شاخص‌هایی است كه در ارتباط با مقالات منتشرشده به كار می‌رود و شاخص‌های متعدد دیگری نیز برای نشان دادن میزان كیفیت مقالات، سطح كیفیت مجلات و چگونگی عملكرد محققان در این زمینه تدوین شده و در كشورهای مختلف از آنها استفاده می‌شود. برای مثال شاخص‌های متعددی تعریف شده است كه بیانگر «میزان و چگونگی ارجاعات به مقالات» است. لازم است در این‌گونه شاخص‌ها نیز مقایسه‌هایی با سایر كشورها به ویژه كشورهای منطقه صورت گیرد تا بهتر بتوانیم در كنار كمیت، كیفیت مقالات خود را نیز قیاس كنیم.

همچنین سطح كیفی مجلات علمی-پژوهشی و مجلات I.S.I بسیار متفاوت است و طیف گسترده‌ای از مجلات عمیق و وزین تا مجلات بعضاً سطحی و كم‌بنیه را شامل می‌شود. بنابراین باید با احتیاط با آمارهای موجود مواجه شد.

http://farsi.khamenei.ir/image/ver2/li_star_2.gif

پیشرفت علمی متكثرالوجوه است
از سوی دیگر شاخص‌های مربوط به مقالات، تنها بخش كوچكی از ده‌ها شاخصی هستند كه برای مقایسه‌ی وضعیت علمی و فناوری كشورها به كار می‌آیند. علت آن است كه توسعه علمی، فناوری و نوآوری در یك كشور آن‌قدر متكثر‌الوجوه و در عین حال با تأثیرات متعددی همراه است كه نمی‌توان آن را در یك شاخص خلاصه نمود. به عنوان مثال شاخص‌هایی نظیر میزان اختراعات ثبت شده در داخل و خارج از كشور، تعداد نشان‌های تجاری ثبت شده در داخل و خارج كشور، میزان لیسانس‌ها و حق امتیازهای مبادله‌شده، میزان هزینه‌های تحقیق و توسعه بویژه در شركت‌های بخش خصوصی، میزان تولید و صادرات كالاهای ساخته‌شده و كالاهای دارای ارزش افزوده‌ی بالا و كالاهای با فناوری برتر و میزان واقعی صادرات خدمات فنی و مهندسی. هر یك از این شاخص‌ها به‌نوعی بخشی از این ابعاد را پوشش می‌دهند. بنابراین برای اطمینان از برتری علمی و فناوری كشور در منطقه، باید وضعیت كشور در ارتباط با این‌گونه شاخص‌ها نیز با كشورهای رقیب بررسی و تبیین گردد. بدیهی است كه مقایسه‌ی وضعیت كشور در این‌گونه شاخص‌ها با كشورهای منطقه و رقیب، اهمیتی كمتر از مقایسه‌ی شاخص‌های مربوط به تعداد مقالات علمی ندارد، چراكه شاخص‌های اخیر قرابت بیشتری با تأثیر ملموس دانش در زندگی مردم دارد. همان ارزشی كه بارها از سوی رهبر انقلاب نیز مورد تأكید قرار گرفته است.

پیشرفت علمی و مسأله‌ی تجاری‌سازی
در عین حال باید دقت كرد كه وزن و اهمیت این شاخص‌ها نیز یكسان نیستند. با توجه به این‌كه رویكرد اصلی نظام علمی و فناوری كشور، حركت در راستای تحقق اقتصاد دانش‌بنیان و رهاشدن از اقتصاد وابسته به نفت است، یقیناً شاخص‌هایی كه بیانگر میزان موفقیت كشور در این زمینه هستند از اهمیت بیشتری برخوردار خواهند بود. این معنا را می‌توان در بیانات رهبر انقلاب نیز دریافت نمود؛ از جمله آن‌كه «مسئله تجاری‌سازی خیلی مهم است. یافته‌های علمی و صنعتی باید بتوانند در كشور تولید ثروت كنند ... تا سال ۱۴۰۴ ما باید بتوانیم حداقل بیست درصد از درآمد كشور را از راه صنایع دانش‌بنیان و فعالیتهای تجاری دانش‌بنیان تأمین كنیم؛ يعنى از محل فروش محصولات علمى.»(بيانات در ديدار نخبگان جوان‌، ۸۹/۷/۱۴) بر این اساس انتظار می‌رود شاخص‌های ارزیابی مراكز علمی و تحقیقاتی كشور نیز ارتباط مستقیم و نزدیكتری با این حوزه برقرار كنند. به این ترتیب باید شاخص‌های مربوط به مقالات علمی را با توجه به این منظومه‌ی كلی بررسی نمود.

اصل، حل مشكلات حال و آینده‌ی كشور است. این‌كه رویكرد اصلی نظام علمی و فناوری كشور، حركت در راستای تحقق اقتصاد دانش‌بنیان و رهاشدن از وابستگی به نفت است، یقیناً شاخص‌های بیانگر میزان موفقیت كشور در این زمینه از اهمیت بیشتری برخوردار خواهند بود.

در كنار شاخص‌هایی كه به تبیین وضعیت كشور در مقایسه با سایر كشورها می‌پردازند، ناچار از تعریف معیارها و شاخص‌های بومی و داخلی نیز هستیم. اهمیت این موضوع به‌ویژه در علوم انسانی بسیار بالا است. چراكه بنیان‌های معرفتی در بسیاری از بخش‌های علوم انسانی در جامعه‌ی ما، لزوماً با آنچه در سایر كشورها پذیرفته شده است همخوان و همراه نیست. لذا در این‌گونه موارد نمی‌توان لزوماً چشم به انتشار مقالات و آثار محققان داخلی در مجلات خارجی دوخت. این مسئله البته به معنای نفی ارتباط و تعامل علمی نیست. اما موضوع آن است كه نباید همه‌ی راه‌ها را به مجلات خارجی ختم كرد. در این‌جا به‌طور خاص نیازمند شاخص‌های بومی و ملی هستیم.

اصل، حل مشكلات جامعه است
نكته‌ی دیگر این‌كه نباید فراموش كنیم كه برتری در این‌گونه شاخص‌ها، فرع ماجرا است. اصل، حل مشكلات حال و آینده‌ی كشور است. بیان بسیار صریح رهبر انقلاب در این زمینه راه‌گشا است: «تلاش خودتان را معطوف به نیازهاى كشور كنید ... الان به ما گزارش میدهند كه هفتاد درصد مقاله‌هاى علمى ما ناظر به نیازهاى كشور نیست. نمیدانم چقدر این آمار دقیق است، اما به من اینجور گزارش میشود. این همه شما زحمت بكشید، مقاله‌ى علمى تهیه كنید، از این مقالات علمى سى درصد ناظر به نیازهاى كشور باشد، هفتاد درصد نه! خب، انسان احساس خسارت میكند. باید صددرصد كار علمى، تلاش علمى، تهیه‌ى مقاله‌ى علمى ناظر باشد به نیازهاى شما. شما با I.S.I هم بر این اساس همكارى كنید. آنجائى كه مقاله‌ى مورد قبول I.S.I چیزى است كه شما میتوانید در كشور از آن استفاده كنید، آن را دنبال كنید. ما معیار اساسى در دست داریم؛ معیار ما این است كه كشور ما صدها خلل و مشكل و خلأ دارد، میخواهیم اینها را پر كنیم.»

بر این اساس لازم است در سازوكارهای ارزیابی عملكرد دانشگاه‌ها و مراكز تحقیقاتی و از جمله در آیین‌نامه‌ی ارتقای مرتبه‌ی اعضای هیأت علمی، تغییرات لازم و مقتضی با هدف تقویت انگیزه‌های استادان و دانشجویان و محققان برای شناسایی و حل مشكلات حقیقی كشور صورت پذیرد. مطمئناً چنانچه ملاك ارزیابی دانشگاه‌ها و مراكز پژوهشی مبتنی بر میزان حل مشكلات حقیقی كشور طراحی شود، شاهد جهت‌گیری بیشتر این مراكز به این سمت خواهیم بود. در این صورت انتشار مقاله، نه تنها یك هدف، بلكه نتیجه‌ی طبیعی فعالیت‌های محققانه و عالمانه خواهد بود.

لینک های مرتبط

کلمات کلیدی : علم پیشرفت علمی کشور مقالات علمی

سوالات و نظرات خود را با ما درمیان بگذارید

سوالات کاربران

نسخه قابل چاپ


نام *

ایمیل *

پیام شما *
سوال امنیتی	جمع اعداد 8 و 1

ورود به سایت

ورود به سایت

آخرین مطالب

آیا «تعداد انتشار مقالات» موجب پیشرفت كشور می‌شود؟

سوالات و نظرات خود را با ما درمیان بگذارید

سوالات کاربران