پایان نامه‌هاي يخ زده در علوم انساني

يکي از اتفاقاتي که در کشور ما رخ داده اين است که در حوزه علوم انساني پايان نامه‌هاي ما دردي از اجتماع را درمان نمي‌کند و در اغلب موارد، مفهومي جز کپي را به ذهن متبادر نمي‌سازد.

 
زماني داشتن مدرک فوق ‌ليسانس و يا دکترا، حکايت از فتح قله هاي علم و نشان از  انباشتگي دانسته هايي داشت که محصول تلاشي بسيار بوده است. وقتي به کسي مي‌گفتند آقاي دکتر، يعني طرف کلي درس خوانده، به دانشگاه رفته و براي نوشتن تز دکترايش چند سال زحمت کشيده است تا حالا براي خودش به قول معروف کسي باشد.

پايان نامه يکي از مراحلي است که دانشجويان، بويژه در دوره هاي ارشد و دکتري بايد سپري کنند که البته در سال هاي اخير به دليل رشد پذيرش هاي آموزش محور، اين مرحله هم در حال حذف شدن از سيستم آموزشي کشور است.

پايان نامه براي اين موضوع نگارش مي شود که در نهايت به توليد علم منجر شود، اگر در حوزه علوم انساني است دردي از دردهاي جامعه را درمان کند، اگر در علوم پايه است مشکلات صنعتي را با طرح هايي که ارائه مي دهد، برطرف کند؛ به طور در همه عرصه ها پايان نامه يعني توليد علم.

اما اتفاقي که در کشور ما رخ مي دهد، چيز ديگري را نشان مي دهد و آن هم اين است که در حوزه علوم انساني پايان نامه هاي ما دردي از اجتماع را درمان نمي کند و در اغلب موارد، مفهومي جز کپي را به ذهن متبادر نمي سازد و در علوم پايه نيز تنها 10 درصد پايان نامه ها آن هم در دانشگاه هاي مادر کشور و به واسطه ارتباط برخي از اساتيد با مراکز صنعتي و دفاعي کاربردي مي شوند.

 اسلام در علوم انساني جايي ندارد

جعفري، دانشجوي ارشد جامعه شناسي دانشگاه پيام نور در اين خصوص مي گويد: در رشته هاي علوم انساني بخصوص جامعه شناسي، روانشناسي و علوم سياسي نمي تواني از راه اسلامي اش وارد شوي و در غير اين صورت، پرپوزالت به تصويب نمي رسد.

وي ادامه مي دهد: براي نمونه خود من وقتي براي تصويب موضوع به استاد مراجعه کردم و به او گفتم که مي خواهم جامعه شناسي دين را از ديدگاه امام خميني راحل و يا جوانان را در ديدگاه ايشان بررسي کنم، استاد با لحني تمسخر آميز به من گفت: مگر امام خميني راحل هم جامعه شناس بود که تو مي خواهي نظرات جامعه شناختي او را بررسي کني.

اين دانشجوي ارشد جامعه شناسي مي افزايد: در اندک مواردي که اساتيد راهنما از نگاه غربي برخوردار نباشند، شما مي توانيد پايان نامه هايي با موضوع اسلام را بنويسي؛ اما در غير اينصورت اجازه اين کار را به تو نمي دهند و چه بسا نمره پاييني هم بگيريد.

جعفري مي گويد: وقتي که در پايان نامه هايمان بايد از مباني غربي و منابع غربي استفاده کنيم، معلوم است که نمي توانيم توليدي علم کرده و دردي از دردهاي جامعه را درمان کنيم.

استاد راهنما و استاد مشاور در دسترس نيست

رجبي يکي از دانشجويان ارشد دانشگاه آزاد مي گويد: يکي از مشکلاتي که دانشجويان، بخصوص دانشجويان ارشد با آن مواجه هستند، اين است که دانشجويان دسترسي آساني به استاد راهنما و مشاور ندارند و در بيشتر اوقات استاد مشاور خود را هم نمي‌بينند و تنها امضاي استاد مشاور براي تحويل پايان نامه مورد استفاده است.

وي ادامه مي دهد: من براي نوشتن پايان نامه، استاد راهنما را ماهي يکبار ملاقات مي کردم و استاد مشاورم را هم تنها يک شب قبل از دفاع ديدم و او پايان نامه مرا نخوانده تاييد کرد. 

اين دانشجو با اشاره به اينکه جلسات دفاع داستان خودش را دارد، مي افزايد: گذشته از اينکه اغلب اساتيد راهنما بعضا دانش کافي را در حوزه موضوع پايان نامه دانشجويشان براي راهنمايي وي ندارند و به دلايلي ديگر اينکار را قبول مي کنند، در روند تهيه پايان نامه نيز کار خاصي انجام نمي دهند و تنها به جابجا کردن چند جمله بسنده مي کنند.

رجبي تاکيد مي کند: جلسه دفاع پايان نامه نيز تنها يک بده بستان بين اساتيد است؛ چرا که استادي که امروز داور يک پايان نامه است ممکن است روز بعد استاد راهنماي آن پايان نامه، داور پايان نامه دانشجويش باشد و به همين دليل شهامت آن را ندارد که نمره پايين به دانشجو بدهد و يا پايان نامه را با نگاهي علمي مورد ارزيابي قرار دهد. در موارد چندي نيز اساتيد داور اصلا زحمت اينکار را بخود نمي‌دهند و داور شدن براي آنها تنها ناني دارد، هر چند براي کشور آبي نداشته باشد.

وي در پايان تصريح مي کند: بعد از اتمام کار و جلسه دفاع، پايان نامه ها اغلب بايگاني شده و تنها بدرد دانشجوياني مي خورند که بعدها مي خواهند چهارچوب نظري و پيشينه تحقيق پايان نامه خود را بنويسند و به جرات مي توان گفت که هيچ ارتباطي بين صنعت، سازمان ها و نهادهاي مختلف و دانشگاه وجود ندارد و هيچ ساز و کاري براي استفاده از پايان نامه هاي دانشجويان انديشيده نشده است.

سرقت ادبي بزرگترين معضل پايان نامه ها

رمضاني از اساتيد دانشگاه هاي مازندران بيشترين آسيب ها در بحث پايان نامه ها را در بخش محتوا مي داند و مي گويد: اين مشکل از دو منظر پژوهشگر يعني دانشجو و نيز ناظر اين پژوهش که استاد راهنما، استاد مشاور و استاد داور مي باشد، قابل بررسي است.

وي ادامه مي دهد: در ابتداي موضوع معمولا عناوين پايان نامه ها چندان چکش کاري نمي شوند و در راستاي پاسخگويي به خلاها و نيازهاي جامعه نيستند و معمولا دانشجو عناويني را انتخاب مي کند که در سلسله اولويت بندي نيازها از مراتب بسيار پاييني برخوردار است.

اين استاد دانشگاه ادامه مي دهد: نداشتن جنبه بومي، اسلامي، موازي کاري و نيز روزآمد نبودن مشکل بسياري از عناوين پايان نامه هايي است که حتي گاه در فرآيند طرح موضوع به تصويب نيز مي رسند و در اين بين يکي از بزرگترين مشکلات، سرقت ادبي است.

رمضاني در ادامه مي افزايد: مشکل و آسيب پايان نامه هاي دانشگاهي در کشور هنگامي به اوج خود مي رسد که به گفته برخي اساتيد و دانشجويان هم اکنون مي توان براي تهيه پايان نامه هاي آماده به آگهي نامه هايي که مقابل دانشگاه تهران و يا راسته چهار راه فلسطين و خيابان انقلاب پخش مي شود، رجوع کرد و يک پايان نامه مطلوب، دلخواه و آماده را با قيمت هاي مختلف خريداري کرد.

وي در خصوص داوري پايان نامه ها نيز مي گويد: فرايند داوري پايان نامه ها معمولا به شيوه سمبل کردن پيش مي رود. برخي از داوران با تسلط بر اصول و روش تحقيق و پژوهش با دقت وارد عمل مي شوند و جدي و بي رحمانه به ارزيابي پژوهش مي پردازند. در مقابل بعضي از داوران قبل از جلسه در تورقي کوتاه، نگاهي به پايان نامه مي اندازند، چند غلط املايي و ويرايشي مي گيرند. سپس تطابق منابع پايان نامه با اصول کتابشناسي را بررسي کرده و بدون مطالعه مسائل روتين و پيش پا افتاده اي را در ظرف 10 دقيقه جمع مي‌کنند و به عنوان نتيجه گيري خود در بررسي پايان نامه عنوان مي کنند. گاه حتي بدون خواندن پايان نامه به بافتن يک سري کليات رو مي آورند و جالب است که در اين فرآيند از دانشجو سوال نمي پرسند.

اين استاد دانشگاه در پايان مي گويد: آنچه در اين ميان جلب توجه مي‌کند عدم نظارت کافي اساتيد به فرآيند تهيه يک پايان‌نامه است که دست دانشجويان را براي خريد و يا کپي‌برداري پايان‌نامه بازمي‌گذارد و البته دانشجوياني که بدون توجه به رسالت علمي خود، تنها به دنبال فارغ‌التحصيلي‌اند و همين مي‌شود که مشتري خريد اين پايان‌نامه هستند.

توجه به مطالب بالا نشان مي دهد که روند تهيه و دفاع پايان نامه ها و بعد از آن در کشور ما با مشکلات و چالش هاي عديده و مهمي روبروست که متاسفانه توجه کافي به آنها نشده است. بديهي است اگر مي خواهيم کشور آنگونه که مقام معظم رهبري مي خواهند در مسير پيشرفت و توسعه گام بردارد بايد از خشت هاي اول شروع کرده و آنها را کج نگذاريم، آنگاه ديوارمان به ثريا خواهد رسيد.