مدیریت تحصیلی و برنامه ریزی

مقدمه

بررسي هاي انجام شده نشان مي دهد كه ميزان موفقيت آن دسته از افرادي كه با راه و رسم  تحصيل و مهارت هاي آن آشنائي دارند بسيار بيش تر از كساني است كه از اين توانائي بي بهره اند.كسي كه مهارت هاي لازم در هدف گذاري،مديريت زمان ومطالعه  را مي داند و بر اساس آن به خواندن و نوشتن و يا پژوهش در موضوعي مي پردازد، به آساني مشكلات فراروي خود را كاهش مي دهد، بهتر ياد مي گيرد،راه هاي رسيدن به هدف را كوتاهتر مي كند،از فرصت هاي موجود بهره فراوان تري مي برد،در وقت صرفه جوئي مي كند و با آرامش بيشتري مراحل تحصيل را يكي پس از ديگري طي مي كند.

اساسا مهارت هاي تحصيلي، بايد جزئي از زندگي طلاب و همه كساني باشد كه در راه رسيدن به مقصدي فعاليت مي كنند و مي خواهند به نتائج مورد نظر خود دست يابند.

در اين ميان، انگيزش يكي از مهمترين عناصر يادگيري و فرايند تحصيل است كه در عين حال اندازه گيري آن بسيار دشوار است.چه چيزي يك طلبه را وادار مي كند كه بخواهد ياد بگيرد؟ميل به تلاش كردن براي يادگيري،حاصل چندين عامل است كه از شخصيت و توانائي هاي شخص تا ارزش هاي مورد قبول او، خصوصيات كتب خاص يادگيري،مشوق ها براي تحصيل،موقعيت ها و رفتارهاي افراد مؤثر در محيط زندگي و تحصيل گسترش دارد.(سيد محمدي-1385)

همه افراد انگيزه دارند،سوال اين است كه براي انجام دادن چه كاري انگيزه دارند؟برخي از افراد براي معاشرت كردن يا تماشاي تلويزيون بيشتر از مطالعه و مباحثه انگيزه دارند. واقعيت اين است كه وظيفه حوزه هاي علميه صرفا اين نيست كه انگيزه را به خودي خود افزايش دهد بلكه اين است كه به انگيزه طلاب براي تحصيل پي برده و به آنان كمك نمايد تا آن انگيزه سالم را حفظ نمايند.(سيدمحمدي-1385)

 آنچه پيش روي شماست،تلاشي براي همين منظور است.ما مي خواهيم هم به انگيزه ها و اهداف خود براي  تحصيل در حوزه علميه پي ببريد، هم  انگيزه تحصيلي شما افزايش يابد، و هم راه هاي حفظ و ارتقاء كيفيت فرآيند تحصيل در طي سالياني كه مشغول تحصيل علوم اسلامي هستيد را شناخته و به اجرا گذاريد.

در خطبه 31 نهج البلاغه امیرالمومنین(ع) در روایتی خطاب به امام حسن مجتبی(ع) می فرمایند: «در تربیت تو شتاب کردم، پیش از آن‌که دل تو سخت شود و عقل تو به چیز دیگری مشغول شود تا به استقبال کارهایی بر وی که صاحبان تجربه، زحمت آزمودن آن را کشیده اند و تو را از تلاش و یافتن بی نیاز ساخته اند.» فهم عادي از اين روايت اين است كه استفاده هوشمند از تجارب افراد موفق و نتیجه تحقیقات کارشناسان، استفاده از عمر فشرده شده و انرژی مصرف شده دیگران است. حافظ می گوید: (مَنْ جَرَّبَ المُجَرَّبَ حَلَّتْ بِهِ النَّدامَهُ - هر کس تجربه ای را دوباره تجربه کند، دچار پشیمانی می شود.مطالب اين كتاب حاصل طراحي،تدوين،و اجراي كارگاه هاي آموزشي است كه نتيجه آن هم اكنون در دست شماست.پس تلاش نكنيد كه همه مطالب اين كتاب را يك روزه  بخوانيد و كنار بگذاريد كه آن وقت به اهداف مورد نظر  اين كتاب، نخواهيد رسيد.مي توانيد هر روز و يا هر هفته بخشي از اين كتاب را مطالعه كرده و به دقت به نكته هاي آن توجه كرده و تمارين آن را اجرا كنيد.مطمئن باشيد نتائج مثبت آن را در روند تحصيل مشاهده خواهيد نمود.

گام اول:شناخت اجمالي از حوزه علميه

سطوح تحصيلي در حوزه

 تا نیمه دوم قرن چهاردهم هجری، ورود به حوزه های علمیه این گونه بود که دانش آموز وارد مکتب خانه و بعد از آن بلافاصله وارد حوزه علمیه می شد. اما بعد از افتتاح مدارس جدید، دانش آموزان از دوره راهنمایی یا متوسطه وارد حوزه شده و سطوح مختلف را طی می کنند. سطوح حوزه به شرح زیر است:

1-     مقدمات: 6 سال شامل: الف) آشنایی با ادبیات عرب به مدت 3 سال.

                                  ب) آشنایی با فقه و اصول و تفسیر به مدت 3سال.

2- سطح: 4 سال شامل: الف) سطح1: گذراندن 6 سال مقدمات +پایه7.

                               ب) سطح 2: گذراندن پایه های 8 و 9.

                               ج) سطح 3: گذراندن پایه 10 به همراه ارائه پایان نامه.

3- خارج: 5 تا 10 سال؛ این مرحله عالی ترین دوره دروس حوزه محسوب می شود که با هدف مجتهد شدن طلبه دررشته ی فقه و اصول و توان استنباط احکام از منابع اصلی(کتاب، سنت، اجماع، عقل) برپا می شود. شامل یک دوره کامل فقه اسلامی و اصول فقه، که بسته به استعداد، کلاس شخص، روش استاد و شیوه ی تحصیل بین 5 تا10 سال متغیر است.

رشته هاي تخصصی

همزمان با شروع پایه ی 7 مي توانيد در كنار تحصيل فقه و اصول به اين رشته ها مشغول شويد: هدف از این دروس، پرورش متخصص در رشته های مورد نیاز حوزه و جامعه است. این کار باعث می شود که شخص علاوه بر تسلط در فقه و اصول، در یکی از رشته های علوم اسلامی متبحّرشود تا بتواند منشأ اسلامی سازی علوم و خدمات مفید در حوزه و جامعه باشد.اين رشته هاي به دو گونه ارائه مي شوند:

الف) رشته های تخصصی مرکز مدیریت حوزه علمیه: شامل رشته های تبلیغ (تربیت راهنما)، تربیت مدرس، تفسیر(علوم قرآنی)، کلام، فلسفه، تاریخ و قضا (حقوق).

ب) رشته های علوم انسانی: توسط مراكزي برگزار می شود که تحت قوانین مرکز مدیریت حوزه علمیه فعالیت می کنند.براي نمونه به چند مورد از اين مراكز علمي اشاره مي كنيم؛دانشگاه باقر العلوم(عليه السلام): رشته هایی همچون فلسفه، علوم سیاسی، تاریخ، فرهنگ و ارتباطات و ... برگزار می نماید. مؤسسه امام صادق(عليه السلام): رشته های تخصصی کلام را برگزار می کند، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره): 12رشته علوم انسانی را از مقطع کارشناسی تا دکترا برگزار می نماید ،  دانشكده دارالحدیث: در رشته های مربوط به علوم حدیث فعالیت می کند .

معرفی دروس حوزه علمیه

1-     دروس مقدماتی؛ هدف از اين دروس عبارتند از: الف)آموزش ادبیات عرب، ب) آشنایی با دروس منطق،ج) آشنایی با فقه و اصول.

مهمترين کتب اين دوره شامل: هدایه، صرف، صمدیه، سیوطی، مغنی، المنطق، اصول فقه، لمعتین مي باشد.

2-     دروس سطح؛ هدف از اين دروس آموزش پیشرفته فقه، اصول، فلسفه و علم الحدیث مي باشد.

کتب اين دوره عبارتند از: کتب رسائل از شیخ انصاری (ره) و کفایه الاصول (از مرحوم آخوند خراسانی (ره)) با موضوع علم اصول. وكتب مکاسب شیخ انصاری (ره)در زمينه فقه. و بدایه الحکمه و نهایه الحکمه(از علامه طباطبایی(ره)) در زمينه فلسفه، و کتب تفسیر و علم الحدیث.

3-     دروس خارج: هدف از اين دوره، رسیدن به قوه ی اجتهاد است. اين دروس كتاب خاصی ندارند ، ولی برای نظم بخشیدن به مطالب، مباحث بر اساس کفایه الاصول (در بحث اصول فقه)، جواهر الکلام و تحریر الوسیله و عروه الوثقی (در فقه) بیان می شود.

گام دوم: هدف

الف. نقش هدف گذاري در موفقيت

در نگاه اسلامي، تمامى موجودات راههاشان بسوى خداوند منتهى ميشود.(أَلا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الْأُمُورُ، آگاه باش كه همه امور بسوى او برمى‏گردد.شورى-53)خداى سبحان خلق را بيهوده نيافريده، هم چنان كه خودش فرموده:" أَ فَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً"، بلكه خلقت را به خاطر اغراض الهى و غايات كمالى آفريده است.خلقت را به اين منظور آفريده تا انسان ها به فرمان فطرت، متوجه آن اغراض شده، و بدان سو حركت نمايند، واز طرف ديگر خلقت انسان ها و فطرت آنها را به اسباب و ابزار متناسب با اين حركت مجهز فرموده، و از ميان راههايى كه منتهى به آن هدف مى‏شود راهى را براي آنها انتخاب نموده و به سوى آن هدايتشان نموده است و پيمودن آن هم برايشان ممكن و آسان مي باشد[1]

در امور دنيائي نيز تمام افراد موفق به شدت هدف گرا هستند.مي دانند كه چه مي خواهند و با تمام وجود و در هر روز زندگي براي دستيابي به خواسته شان تلاش مي كنند. 

توانائي شما در هدف گذاري، مهارتي اصلي و تعيين كننده براي موفق شدن است.با داشتن هدف،ذهن مثبت شما به كارمي افتد.بدون هدف، تحت تأثير جذر و مد زندگي به بالا و پائين مي رويد.اما با داشتن هدف چون تيري از كمان رها شده به سوي هدفتان به حركت در مي آئيد تا به آن اصابت كنيد.

 بيشتر اديان،فلسفه ها،روان شناسي ها به يك نكته اشاره كرده اند و آن اينكه«به آنچه بيشتر بينديشيد همان مي شويد».

حضرت علي عليه السلام فرمود:مَنْ طَلَبَ شَيْئاً نَالَهُ أَوْ بَعْضَهُ[2] ؛هر كس به دنبال چيزي باشد به همه يا بخشي ازآن خواهد رسيد.

 آن خواهد رسيدآن.دنياي بيرون شما در نهايت بازتابي از دنياي درون شماست و آنچه را كه فكر مي كنيد،به شما منعكس مي كند.به هرچه پيوسته فكر كنيد،صورت حقيقت پيدا مي كند.

جالب است بدانيد،از هزاران انسان موفق پرسيده اند كه اغلب به چه فكر مي كنند.بيشترين جواب آنها اين است كه به اهدافشان فكر مي كنند و اينكه چگونه به اين اهداف خود برسند.

در واقع زندگي كردن بدون هدف شبيه رانندگي در مه غليظ است.موتور اتومبيلتان هر قدر قوي و قدرتمند باشد،شما به آرامي رانندگي مي كنيد.مردد هستيد و حتي روي جاده صاف هم حركت شما كند است.با تصميم گيري درباره هدف هايتان،مه ترديد به سرعت از بين مي رود و شما در موقعيتي قرار مي گيريد كه از توانمندي هاي خود استفاده كنيد.داشتن هدف هاي روشن و شفاف به شما امكان مي دهد  كه با سرعت در راستاي تحقق بخشيدن به خواسته هايتان به حركت درآئيد.[3]

 ب. ارزش هاي خود را مشخص سازيد

نقطه شروع رسيدن به هر هدفي،ميل واشتياق ست.اگر مي خواهيد به هدفي برسيد،بايد اشتياقي سوزان داشته باشيد.تنها وقتي اشتياق شما به حد كافي شديد شود از انرژي و انگيزه دروني برخوردار مي شويد كه همه موانع را از پيش روي خود برداريد.و بعد هدف گذاري كنيد.

يكي از بارزترين و مهم ترين ويژگي هاي رهبران و موفق ترين مردم در هر زمينه اي از زندگي اين است كه مي دانند چه كسي هستند،چه باوري دارند و براي چه زندگي مي كنند. و به فرموده حضرت علي عليه السلام؛خداوند رحمت كند كسي را كه مي داند از كجا آمده و دركجا قرار دارد و به كجا خواهد رفت.

جان كلام شخصيت شما را ارزش هاي شما مشخص مي سازد.ارزش هاي شما سبب مي شوند تا آنچه هستيد،باشيد.هركاري كه مي كنيد با توجه به ارزش هاي دروني شما سازماندهي مي شوند. هرچه در باره ارزش هاي دروني خود اطلاع بيشتري داشته باشيد،اقدامات بيروني تان دقيق تر  و مؤثرتر خواهد بود.

ج.برخي از ارزش هاي دور و نزديك در تحصیل علوم اسلامي

1. 1.     شناخت خداوند: شايد يكي از ارزش هاي دروني شما در تحصيل علوم اسلامي اين باشد كه می خواهيد به واسطه‌ی تحصیل علم به درجه ای برسيد که نسبت به آفریننده‌ی وجود، معرفت بیابيد و بر اساس این ارزش به سمت او حرکت کنيد تا به كمال نهائي برسيد.
2. 2.     کسب بدون واسطه دین:ممكن است شما جزء آن دسته از افراد باشيد كه تحصيل علم ديني از آن جهت برايشان ارزشمند است كه می توانند از منابع اصلی، دین را کسب نموده و آن را ترویج داده و همه ی ابعاد آن را به دیگران بیاموزند و يا مانع انحراف دين شوند.
3. 3.     یافتن معنای زندگی: شايد اساسا معتقد باشيد كه با كسب علم و معرفت به معنا و هدف زندگي دست خواهيد يافت.
4. 4.      ارضای نیازهای درونی:شايد كسي بگويد:من تحصيل علم مي كنم چون« فهميدن» و «دانستن» يكي از نيازهاي رواني  انسان هاست و من اين نياز را مي خواهم تأمين كنم.
5. 5.     جهت دادن به زندگي آينده خود:شايد هم آينده شغلي مناسب،براي برخي افراد ارزش باشد و معتقد باشند كه تأمين مادي در گرو سطح علمي آنهاست و اين نياز، آنها را به تحصيل علم مي‌كشاند.

شايد همه اين ارزش ها در يك ارزش معنوي جمع شود و آن اين است كه همه شما«جوينده علم» هستيد و از اين جهت مورد لطف خداوند قرار مي گيريد. رسول خدا (صلي الله  عليه وآله) می فرمایند: بدانید خداوند متعال، جویندگان علم را مورد محبّت قرار میدهد.[4]

اما بايد توجه داشته باشيد كه همه اينها،صرفا يك ارزش براي شما هستند، وبراي هدف بودن كفايت نمي كنند.فرآيند «هدف گذاري» تبيين مخصوص به خود دارد كه داشتن ارزش و اشتياق دروني مقدمه آن است.اما بايد با كمال تأسف گفت اندكي از افراد هدف هاي روشن،مكتوب و قابل اندازه گيري دارند و بشتر افراد به دنبال هدف گذاري نمي روند.

د.چرا اشخاص هدف گذاري نمي كنند

در مفهوم فيزيكي،شناخت چگونگي رسيدن به جائي كه مي خواهيد برويد،بسيار ساده است.همه شما به نقشه و بعضي از ابزارهاي نقل و انتقال نيازمند هستيد؛اما در مفهوم ذهني،شناخت جائي كه مي رويد و چگونگي رفتن به آن جا عموما نيازمند تلاش هاي بسيار محاسبه شده تري است.به بيان ديگر،هدف هاي شما در زندگي كدام اند و چگونه مي خواهيد به آن ها برسيد؟اين پرسش نيازمند به فرآيند هدف گذاري است ، اما افراد چرا هدف گذاري نمي كنند؟ به برخي از علل آن اشاره مي كنيم:

فكر مي كنند هدف گذاري مهم نيست:اگر شما در خانه اي بزرگ شويد كه كسي هدفي را دنبال نمي كند و يا با كساني معاشرت كنيد كه درباره هدف هرگز بحث نمي شود و يا كسي براي آن بها و ارزشي قائل نيست،شما در شرائطي بزرگ مي شويد و به سطوح بالاتر مي رسيد كه نمي دانيد هدف گذاري بيش از هر عامل ديگري در موفقيت زندگي شما سهم دارد.به اطراف خود نگاه كنيد.چند نفر از افراد خانواده و يا دوستان شما به هدف هايشان معتقدند؟

ب‌  راه آن را نمي دانند:گاهي اشخاص،اصولا نمي دانند چگونه بايد هدف گذاري كنند.از آن بدتر،خيلي ها فكر مي كنند كه داراي هدف هستند و حال آنكه در نهايت چند ارزش يا ميل و رؤيا دارند. همانطور كه اشاره كرديم هدف با ميل و ارزش تفاوت دارد.هدف روشن،مكتوب و خاص است.مي توان آن را به سادگي و سهولت به كسي توضيح داد.مي توانيد آن را اندازه بگيريد و مي توانيد بفهميد كه آيا به اين هدف رسيده يا نرسيده ايد،پس« رسيدن به درجات عالي»«انسان موفق بودن»«انسان مهذب بودن»و .. كه برخي از افراد مطرح مي كنند در واقع هدف نيست بلكه نهايتا يكسري ارزش هاي شخصي است كه تبديل به هدف نشده اند و حتي ممكن است فقط در قالب ذهن آنها باقي بماند.

حتي ممكن است از يك دانشگاه و يا حوزه علميه مدرك تحصيلي بگيريد و با اين حال حتي يك ساعت كسي درباره هدف برايتان حرف نزده باشد.انگار كساني كه محتواي درس مدارس را مي نويسند به كلي از اهميت هدف گذاري بي اطلاعند و نمي دانند براي دسترسي به موفقيت هاي آتي تا چه اندازه به آن احتياج است.و البته اگر قرار باشد قبل از رسيدن به مراحل بالاتر تحصيلي،هيچ اطلاعي از نقش مهم هدف گذاري نداشته باشيد،نمي دانيد در هر كاري كه مي كنيد اين هدف گذاري چه سهم عمده اي ايفا مي كند.

ت‌   ترس از شكست خوردن دارند:شكست، انسان را رنج مي دهد.همه گهگاه شكست را تجربه كرده اند.هربار كه شكست مي خوريم با خود عهد مي كنيم كه دقيق تر باشيم و از شكست هاي آتي اجتناب كنيم.با اين حال،اغلب افراد دچار اشتباه مي شوند،هدفي در زندگي براي خود در نظر نمي گيرند و در نتيجه  موفقيتي نصيب آنها نمي شود.

ث‌  ترس از رد شدن دارند: افراد مي ترسند اگر هدفي را تعيين كنند و موفق نشوند،ديگران از آنها انتقاد مي كنند و به باد تمسخر و سرزنش مي گيرند.[5]

ه.نقش تعيين هدف در ايجاد انگيزه

لطفا به این سوالات بیاندیشید؛

ü     به نظر شما اهداف تحصیلی چه تأثیری می تواند در انگیزه ی تحصیلی داشته باشد؟

ü      اهداف بلند مدت و کوتاه مدت شما در تحصیل چیست؟

ü     آیا شیوه های تحصیل علم در سطوح مختلف تحصیلی را می دانید؟

ü     موانع تحصیلی خود را مشخص کرده اید ؟

روان شناسان،انگيزه را به اين صورت تعريف مي كنند:فرايندي دروني كه رفتار را در طول زمان فعال كرده،هدايت نموده و نگه مي دارد.به زبان ساده،انگيزه چيزي است كه شما را به پيش رفتن وا مي دارد،در حال پيش رفتن  نگه مي دارد و تعيين مي كند كه به كجا برويد.[6]

انگيزه ممكن است از نظر شدت و جهت تفاوت داشته باشد. دو طلبه ممكن است براي تحصيل، انگيزه داشته باشند اما ممكن است يكي از آنها براي اين اين كار انگيزه قوي تري داشته باشد و يا اينكه يكي از آنها به كارهاي اجرائي به جاي مطالعه و مباحثه و تحصيل،انگيزه داشته باشد.به هر حال طلابي كه براي ياد گرفتن انگيزه دارند،براي يادگرفتن آن و جذب كردن آن از فرآيندهاي شناختي عالي تري استفاده مي كنند.

یکی از علل کاهش انگیزه ی تحصیلی عدم شناخت مسیر حرکت است. وقتی مسیر حرکت را ندانید؛ انگیزه پیدا نکرده و نمی دانید این راه به کجا می انجامد، مسیر راه را تاریک می بینید، در نتیجه از حرکت باز می ایستید.

در واقع هدف،منظور يا مقصودي است كه تلاشي به آن معطوف مي شود«اهداف بلند مدت»پيشرفت هاي بزرگي مانند رسيدن به درجه اجتهاد، پذيرفته شدن  در دوره تخصصي، و يا خريد خانه، ازدواج، و.. هستند كه اغلب زمان چشمگيري را به خود اختصاص مي دهند.اهداف كوتاه مدت مانند مطالعه و خواندن يك كتاب درسي؛تهيه يك خلاصه جامع،پس انداز مبلغي معين در هر هفته، گام هاي كوچكتري هستند كه براي رسيدن به اهداف بلند مدت لازم اند.(تمرين1را انجام دهيد)

ممكن است شما پس از انجام تمرين شماره1،احساس كنيد كه اهداف انتخابي تان كليشه اي است و يا معنادار نيستند! اما نگران نباشيد ، ما اجزاء لازم معنادار بودن اهداف را برايتان بيان مي كنيم.

و.عناصر لازم براي معناداري اهداف

براي آن كه هدفي برايتان معنادار شود، سه جزء لازم است:

1.مالكيت:ملاك نخست براي هدف معنادار،آن است كه آن هدف بايد چيزي باشد كه شما حقيقتا مي خواهيد.حتي اگر يكي از  بستگان،دوستان يا اساتيد شما بگويد«اين چيزي است كه من فكر مي كنم براي شما مفيد است» و در واقع با آنچه خودتان قصد انجام آن را داريد مغاير باشد،آن موضوع ،هدف شما نخواهد بود؛بلكه بيشتر چيزي است كه براي خشنودي فرد ديگري انجام داده ايد.به عبارت ديگر،هدف بايد چيزي باشد كه خودتان انتخاب كرده و شخصا برايتان ارزشمند باشد.البته فراموش نشود كه مي توان با كمك ديگران ، ارزشمندي امور را مورد بررسي قرار داد.

يكي از روش هائي كه به كمك آن مي توانيد مشخص كنيد كه آيا هدف واقعا مال خودتان است يا نه،اين است كه سوال هاي زير را از خود بپرسيد:آيا من حقيقتا و شخصا به اين هدف علاقه مندم؟آيا من به راحتي علائق ديگرم را براي پيش برد اين هدف فدا خواهم كرد؟ اگر پاسختان به اين پرسش ها مثبت باشد،هدف از آن خودتان بوده و احتمالا انگيزه كافي براي تحقق آن خواهيد داشت.[7]

2.واقع بيني:زماني كه هدفي را بر مي گزينيد،لازم است آن چه را كه مي خواهيد و آن چه را كه مي توانيد بدان برسيد،معقول باشد.براي اين كار ممكن است ابتدا نيازمند فهرستي از استعداهاي شخصي،علائق و زمينه قبلي باشيد.براي نمونه اگر شما بيست و پنج سال سن داريد و تاكنون نيز حتي يك انشاي يك صفحه اي هم نتوانسته ايد بنويسيد،يك نويسنده موفق شدن،احتمالا واقع بينانه نخواهد بود.از آن طرف چنانچه از هفت سالگي با جمله سازي هاي مناسب در ارتباط بوديد و احيانا در مسابقات مقاله نويسي در طول دوران دبيرستان،برنده شده ايد،نوشتن يك كتاب به عنوان هدفي دراز مدت مي تواند واقع بينانه باشد.[8]

مدت زمان لازم براي رسيدن به هدف نيز،بايد با واقع بيني همراه باشد.آيا شما به دنبال يك دوره شش ساله هستيد يا طالب برنامه اي با مدت زمان ديگري هستيد؟بايد زمان خود را مطابق با زمان لازم برآورده ساختن نيازها،برنامه ريزي كنيد.براي مثال بعضي از برنامه هاي هاي سه ساله با شتاب يادگيري نوزده ساعته(زماني كه سقف تمام وقت،بيست ساعت است) و حضور در طول تابستان نياز دارند، اگرچه به اتمام رساندن چنين برنامه اي ظرف سه سال مي تواند هدفي واقع بينانه باشد،اما با اين حال،بايد تمام عوامل ديگري را كه مي تواند زمان سه ساله را از واقع بيني دور سازد،مورد سنجش و ارزيابي قرار دهيد.به عنوان مثال،آيا شما كار پاره وقت داريد؟آيا خانواده تان دشواري هاي تحصيل تمام وقت در كل سال(حتي تعطيلات تابستان) را مي پذيرند؟آيا قبل از شروع برنامه خود، شروطي داريد يا خير؟اين عوامل و موارد ديگر مي توانند به اين معنا باشند كه اگر براي اتمام دوره ،پنج يا شش سال  منظور كنيد،هدفتان بسيار واقع بينانه خواهد بود.صرف نظر از اينكه چه هدفي را تعقيب مي كنيد،لازم است نقطه شروع و نقطه پايان را مشخص كنيد؛آن  وقت است كه مي توانيد بگوئيد«بله،به هدفم رسيدم».[9]

هنگامي كه اهداف تحصيلي خود را مدنظر قرار مي دهيد ممكن است بخواهيد از برخي حوزه هاي علميه،مراكز تخصصي ديدن نمائيد و يا از شيوه تحصيل در حوزه علميه و سطوح مختلف آن آگاه شويد.در اين خصوص مي توانيم منابعي همچون  كتاب ها،امكانات سمعي و بصري،نرم افزارها و آشنائي با اساتيد موفق را به شما پيش نهاد كنيم.

هم چنان كه به ارزيابي اهداف تحصيلي (يا هر هدف ديگري كه براي تان اهميت دارد) مي پردازيد،بايد پرسش هائي را براي خود طرح كنيد:آيا من توانائي ذهني براي رسيدن به اين هدف را دارم؟توانائي فيزيكي و بدني چطور؟آيا استعداد اين تخصص يا رشته را دارم؟ آيا منابعي مانند فرصت،وقت و استطاعت(مالي،بدني و...)براي رسيدن به آن را در اختيار دارم؟ آيا عوامل ديگري هستند كه مرا از رسيدن به اين هدف بازدارند؟اگر چنين است چگونه مي توان بر اين موانع فائق آمد؟ واقع بيني ضرورتا به اين معنا نيست كه از هدف دست بكشيد.اگر شما توانائي داشته باشيد و به ارزشي معتقد باشيد،براي رسيدن به هدف خود بايد انرژي تان را بر خلاقيت و تمرين متمركز كنيد.

3.انعطاف پذيري:سومين  عنصر مورد نياز در هدف معنادار،منعطف بودن شماست.شما بايد همواره مايل به ارزيابي هدف خود بوده و در صورت لزوم در آن تجديد نظر كنيد.از آن جا كه موقعيت ها تغيير مي كنند و روي دادن موانع غير قابل پيش بيني هستند،بايد براي مواجه شدن با اين احتمالات واقعا آماده بود و هر چيزي را كه تعديل آن براي رسيدن به هدف لازم است،تعديل نمود. [10]

هرچند در نظر گرفتن زمان براي رسيدن به هدف حائز اهميت است،با اين حال اگر مشكلات مهمي روي دهد و شما را عقب بيندازد،نبايد از هدف خود صرف نظر كنيد؛بلكه ممكن است لازم شود كه برنامه ساعات خود را اصلاح كنيد.براي مثال فرض كنيد قصد داشتيد تا دو ماه آينده،يكي از كتب درسي را تلخيص نمائيد،اما ناگهان اتفاق غير مترقبه اي براي شما رخ مي دهد(مثلا فوت يكي از اعضاي خانواده)،اين موضوع ممكن است به آن معنا باشد كه شما براي مديريت غم و اندوه  ديگر اعضاي خانواده،تا سه ماه مطالعه را عقب بيندازيد،ايا اين بدين معناست كه شما ديگر نخواهيد آن كتاب را خلاصه نمائيد؟