رباتیک و جایگاه آن در ایران

رباتیک علمی است که با هدف راحتی انسان و افزایش وقت مفید او پدید آمده است، اما متأسفانه در کشور ما آن گونه که شایسته است، شناخته نشده است. در این نوشتار، می‌كوشیم به وضعیت ایران در علم رباتیک در ایران بپردازیم. بدین منظور، نخست تاریخچه و تعریف مختصری از ربات ارایه می‌نماییم و سپس به وضعیت رباتیک در کشور‌های صنعتی می‌پردازیم و سرانجام وضعیت ایران را بررسی و برای بهبود آن راهکاری را مشخص می‌كنیم.

تاریخچه رباتیک
در گذشته، کشورهای استعمارگر برای افزایش سرمایه و پیشرفت خود به کشور‌های ضعیف حمله می‌کردند و با تصرف کشور قربانی، مردم آنجا را به عنوان برده به خدمت می‌گرفتند و از آنها به عنوان نیروی کار رایگان بهره می‌بردند و آنها را در مزارع کارخانه‌ها آشپزخانه‌ها و... به کار می‌گرفتند، اما این برده‌ها چند عیب بزرگ داشتند و مهمترین عیب آن، اسارت یک انسان و ظلم به او بود و دیگر خستگی برده‌ها بود. برده‌ها نمی‌توانستند 24 ساعت شبانه روز کار کنند. باید به آن‌ها وقت استراحت می‌دادند. دیگر عیب آن‌ها این بود که ارباب باید آن‌ها را همیشه کنترل می‌کرد. در آن زمان، آرزوی اربابان این بود که برده‌ای غیر انسانی داشته باشند که بتواند 24 ساعته کار کند و دچار خستگی نشود و نیاز به کنترل مداوم نداشته باشد. با توجه به علم آن زمان، این رویایی بیش نبود و تنها در تئاتر به نمایش درمی‌آمد و به این برده‌های آسمانی «‌ربات‌» می‌گفتند. 

با پیشرفت علوم در گذر زمان و انقلاب صنعتی اروپا، نیاز به برده‌هایی بیشتر با سرعت بالاتر، دقت بیشتر و خستگی کمتر، بیشتر احساس می‌شد؛ بنابراین دانشمندان به فکر ساخت ماشین‌های خودکار افتادند. (تا آن هنگام، علم در زمینه برق و مکانیک مقداری پیشرفت کرده بود.) از آن به بعد در بخش‌‌هایی از کارخانه‌ها از ماشین‌های الکترومکانیکی استفاده می‌شد و بدین گونه بود كه مکانیزاسیون صنعتی آغاز شد. 

اما عیب بزرگ این دستگاه‌ها، تک‌منظوره بودن و انعطاف‌نا‌پذیری آنها بود؛ یعنی با تغییر بخشی از کارخانه‌، محصول تولیدی ‌کل دستگاه‌ها باید دوباره طراحی می‌شدند. با پیشرفت هر چه بیشتر علم، کامپیوتر‌ها اختراع شدند و گسترش یافتند، تا جایی که در خانه‌ها نیز یافت می‌شد. سپس صنعتگران به فکر ترکیب ماشین‌های الکترومکانیکی با کامپیوتر‌ها افتادند تا بتوان آن‌ها را برنامه‌نویسی کرد [یکی از ویژگی‌های کامپیوتر قابل برنامه‌نویسی بودن آن است] و با یک دستگاه بتوان چندین کار را انجام داد (مثلا دستگاهی که یک نوع ماشین را رنگ می‌زند، بتواند با عوض شدن مدل و طرح آن، آن‌ها را نیز رنگ بزند‌). بدین صورت ربات‌ها ساخته شدند.

تعریف ربات و رباتیک و مزایای آن
با توجه به توضیحاتی که داده شد، ربات ماشینی هوشمند، قابل برنامه نویسی و انعطاف‌پذیر است که برای به دست آوردن اطلاعاتی از محیط خود دارای حسگرهایی است.
رباتیک علم طراحی، ساخت، نگهداری و تعمیر ربات‌ها است. 
مهندسی رباتیک علم هوشمند کردن و الکترونیکی کردن ماشین‌های مکانیکی است (‌در راستای مصارف صنعتی‌) [مهندسی رباتیک = مهندسی برق + مهندسی مکانیک]
مزایای ربات عبارتند از: افزایش بهره، افزایش تولید، بهبود کیفیت کار، افزایش دقت، جلوگیری از اتلاف نیروی انسانی، افزایش سرعت، کاهش هزینه، کاهش ضایعات، چند منظوره بودن، هوشمند بودن و خستگی‌ناپذیری. 

مثال‌هایی از ربات
کلمه ربات مانند کلمه ماشین، یک کلمه کلی است و به چند مورد خاص خلاصه نمی‌شود؛ برای نمونه، چند مورد را می‌آوریم:
بازو‌های ربات‌های صنعتی، ربات کنترل چاه‌های نفت، یخچال‌های خانگی، آسانسور‌ها، اسباب‌بازی کودکان، هواپیما‌های بدون سرنشین، سیستم‌های دفاع ضد موشکی، پرینتر‌ها، دستگاه‌های تراش خودکار، نوشابه پرکن‌ها و...
این‌ها تنها نمونه‌هایی از بی‌نهایت انواع ربات بود. ربات‌ها آنقدر گسترده‌اند که امروزه نمی‌توان بدون آن‌ها زندگی کرد. ولی در مهندسی منظور از ربات، ربات‌های صنعتی است.

رباتیک و کشور‌های صنعتی
کشور‌های صنعتی به این حقیقت رسیده‌اند، کشوری پیشرفت نمی‌کند، مگر این که در همه علوم پیشرفت کند؛ بنابراین، با توجه به این که رباتیک، یکی از علوم اصلی سرنوشت‌ساز قرن است و به آن احساس نیاز می‌کنند. در این راستا، فعالیت‌های بسیاری انجام داده‌اند. آن‌ها آنقدر پیشرفت کرده‌اند که هدف خود را این گونه می‌دانند: در سال 2050 ربات‌هایی خواهیم ساخت شبیه انسان که بتوانند با قوی‌ترین تیم فوتبال انسان‌ها بازی کنند و بدون خطا، انسان‌ها را شکست دهد.
آن‌ها هر ساله مسابقات رباتیک برای یادگیری علم و استفاده كردن از آن در صنعت برگزار می‌نمایند.
همچنین در راستای تربیت نیروی انسانی برای گسترش این علم، رشته مهندسی رباتیک را ایجاد نمودند. مهندسی رباتیک در واقع، آمیخته‌ای از رشته مهندسی برق و مهندسی مکانیک است که هدف آن، تربیت نیرویی است که بتواند به تنهایی ربات‌های صنعتی را طراحی کند و بسازد؛ این رشته در بیشتر دانشگاه‌های کشور‌های صنعتی تدریس می‌شود.
کارخانه‌های خصوصی آن‌ها علاوه بر رباتیکی کردن فرایند تولید، مقداری از درآمد‌های ناخالص خود را برای تحقیق و گسترش رباتیک صرف می‌‌كنند.

وضعیت رباتیک در ایران
وضعیت رباتیک در ایران فاجعه‌بار است، به گونه‌ای که می‌توان گفت: رباتیک در ایران هنوز شناخته شده نیست. این وضعیت در حالی است که ایران، یکی از بزرگترین وارد کنندگان ربات‌های صنعتی است. هر ساله ارز بسیاری برای خرید ربات، از کشور بیرون می‌رود. در بیشتر کارخانه‌های ما از ربات‌ها استفاده می‌شود؛ کارخانه‌هایی مانند فولاد، خودروسازی، مواد غذایی و... را می‌توان تقریبا تمام رباتیک دانست، اما متأسفانه، همه ربات‌های آن وارداتی و حتی نصب و کنترل و تعمیر آن بر عهده خارجی‌هاست.
برای همین، برای عقب نماندن کشور در علم رباتیک، رشته مهندسی رباتیک در سال 1381 راه‌اندازی شد و متأسفانه تا امسال (1387) تنها دانشگاه ارایه کننده آن دانشگاه صنعتی شاهرود بود. اکنون این رشته در دانشگاه صنعتی همدان نیز تدریس می‌شود، اما آیا دو دانشگاه کافی است؟ پاسخ روشن است با توجه به اهداف کشور و سند چشم انداز بیست ساله، هم‌اکنون باید در همه دانشگاه‌های صنعتی، تدریس شود.

یکی از مشکلات دانش آموختگان این رشته در کشور این است که کسی این رشته را نمی‌شناسد و اصلا نمی‌داند ربات چیست. هنگامی كه از ربات سخن به میان می‌آید، به یاد اسباب‌بازی آدم آهنی کودکان و فیلم‌های سینمایی می‌افتند. مشکل دیگر دانش‌آموختگان، بی‌اعتمادی صنعت کشور به آنهاست. صنعتگران حاضرند چندیدن برابر آن هزینه کنند، ولی از نیروی خارجی استفاده نكنند. 
دیگر مشکل این رشته، کمبود امکانات دانشگاهی و قدیمی بودن امکانات كنونی آنهاست.
برخی افراد در ایران، استفاده از ربات را مساوی اخراج نیرو کار می‌دانند و با گسترش آن مخالفند، اما آنها از این غافلند که گماردن نیروی انسانی به کار‌های روزمره و تکراری، اتلاف نیروی انسانی است، چرا كه به جای انجام کار بیهوده، می‌توان آنها را در جایی دیگر به خدمت گرفت.
هر ساله چندین مسابقات رباتیک در سطح کشور برگزار می‌شود که می‌توان گفت همه آنها دارای قوانین ثابت و یک شکل و تکراری است و هیچ کدام قوانین بومی ندارند. متأسفانه در ایران به این مسابقات به چشم هدف نگریسته می‌شود. (برعکس کشور‌های صنعتی که مسابقات را وسیله‌ای برای بالا بردن صنعت خویش می‌دانند.) و همه وقت دانشجویان را می‌گیرند که رباتی با هدف پوچ (‌مانند راه‌یاب که در این مسابقات ربات باید مسیر خط سیاه را دنبال کند‌) بسازند.
متأسفانه، هیچ یک از ما، هیچ روز یا هفته‌ای در سال را به عنوان هفته رباتیک، دست‌كم برای یادآوری اهمیت آن بر نگزیده‌ایم و برای بهبود وضعیت آن کوششی نکردیم و نمی‌کنیم.

نتیجه‌گیری

اگر می‌خواهیم ایران به پیشرفت شایسته خود برسد، باید موانع را از سر راه آن برداریم. برای همین، در نخستین كار، بهتر است در موارد زیر گامی محکم برداریم.
1- آشنایی مردم با علم رباتیک و مزیت استفاده از ربات‌ها
2- راه‌اندازی رشته مهندسی رباتیک در همه دانشگاه‌های صنعتی کشور
3- برگزاری هدفمند مسابقات رباتیک در رشته‌های بومی در راستای تولید ثروت از راه علم
4- جلب اعتماد صنعت به نیرو‌های داخلی
5- مشخص کردن هفته‌ای خاص به نام هفته رباتیک
6- و...

http://www.tabnak.ir/pages/?cid=25439